De kunst van vallen en weer opstaan

Een curriculum vitae met louter afwijzingen en negatieve ervaringen: dit voorjaar haalde de Duitser Johannes Haushofer er het nieuws mee. Hij werd in 1999 niet toegelaten tot de bachelor Internationale Betrekkingen aan de London School of Economics. In 2003 was hij niet goed genoeg voor een promotietraject aan Stanford. In 2013 kreeg hij geen onderzoeksbeurs van de National Science Foundation en werd een artikel van zijn hand afgewezen door Science, Neuron, Nature Neuroscience, Journal of Neuroscience en Journal of Vision. Haushofer probeerde met zijn faal-cv de andere kant van een glanzende carrière (hij promoveerde als neuropsycholoog en econoom en is Universitair Hoofddocent Psychologie in Princeton) te belichten: ‘Het meeste dat ik probeer mislukt, maar deze mislukkingen blijven vaak onzichtbaar, terwijl de successen zichtbaar zijn. Het is mij opgevallen dat dit anderen soms het gevoel geeft dat het meestal wel goed komt met mij. Hierdoor zijn zij sneller geneigd hun eigen falen aan zichzelf te wijten, in plaats van aan het feit dat de wereld willekeurig is, sollicitaties een loterij zijn en selectiecommissies een slechte dag kunnen hebben.’

Het is ons niet bekend, maar het is goed denkbaar dat Haushoffers daad geïnspireerd is door het werk van zijn Amerikaanse collega-wetenschapper Brené Brown en zonder enige twijfel zou zij er met genoegen kennis van hebben genomen. Falen, kwetsbaarheid en moed vormen de kernthema’s van haar onderzoek, lezingen en schrijven. In haar eerste boek ‘Gelukkig ben ik niet de enige’ (oorspronkelijk verschenen als ‘I Thought It Was Just Me’, 2007), onderzoekt ze het begrip schaamte en introduceert ze een nieuwe term ‘schaamteveerkracht’: het idee dat je met empathie, moed, compassie en verbondenheid je eigen schaamte kunt hanteren.

Dezelfde thema’s keren terug in haar tweede boek, ‘De moed van imperfectie’ (oorspronkelijk verschenen als ‘The Gifts of Imperfection’, 2010) waarin ze zich concentreert op authenticiteit. De kunst om voluit te leven, om te doen waar je zelf in gelooft en na te streven wat zin geeft aan jouw leven en dat van anderen. Ze schrijft over zelfcompassie, intuïtie en creativiteit.

‘De kracht van kwetsbaarheid’ (oorspronkelijk verschenen als ‘Daring Greatly’, 2010) is haar derde boek. Kwetsbaarheid noemt ze de plek die wij bewonderen bij anderen, maar waar wij zelf doodsbang voor zijn. Haar boek over kwetsbare kracht vond veel weerklank, vooral omdat Brown de kunst verstaat zichzelf als voorbeeld te nemen. Ze gebruikt haar eigen worstelingen met haar perfectionisme en afkeer van het tonen van zwakte en maakt daarna het persoonlijke universeel. Haar TED-talk over dit onderwerp is een van de meest bekeken lezingen.

Vallen en opstaan

Browns nieuwste boek heet ‘Sterker dan ooit’ (oorspronkelijk verschenen als ‘Rising Strong’, 2015) en is een waardevol en verdiepend vervolg op haar eerdere werk. Het boek gaat over de kunst van het vallen en weer opstaan. Vallen hoort bij een creatief proces, bij leren en is zelfs een vorm van levenskunst. Het is noodzakelijk: je kunt het vallen niet overslaan. Leidraad in het boek is een citaat uit de toespraak van Theodore Roosevelt in 1910: ‘Het is niet de criticus die ertoe doet; niet degene die ons erop wijst waarom de sterke man struikelt, of wat de man van de daad beter had kunnen doen. De eer komt toe aan de man die daadwerkelijk in de arena staat, wiens gezicht besmeurd is met stof, zweet en bloed; die zich kranig weert…’. Brown staat stil bij het moment dat we plat op ons gezicht in de arena liggen. Zij vraagt zich af wat er dan gebeurt en onderzoekt stap voor stap hoe mensen dan weer op de been komen en sterk weer opstaan. Haar doel is dit proces van vallen, liggen en opstaan te vertragen zodat we bewust worden van alle keuzes en consequenties van wat daar plaatsvindt.

Je kunt de pijn van het gevallen zijn niet ontkennen. Het midden van het proces is als je in het ‘donker’ zit en de deur achter je is dichtgegaan. Je zit er inmiddels te ver in om nog te kunnen omkeren en je bent niet dicht genoeg bij het licht om het einde te zien. Je zit op wat ook wel genoemd wordt een ‘point of no return’. Een term die uit de luchtvaart komt voor het moment tijdens een vlucht dat de piloot te weinig brandstof heeft om nog terug te kunnen keren naar het vertrekpunt. Je moet dus door, een ongewisse afloop tegemoet. De kunst is om moed te durven houden.

Brown typeert het schrijven van haar boeken als een proces van vallen en opstaan en bekent openhartig dat ze nog steeds bang is om te falen. Falen zorgt immers voor de overtuiging dat je een mislukkeling bent en leidt vaak tot gevoelens van machteloosheid doordat we er niet in zijn geslaagd ons doel te bereiken. ‘Ik heb nu vier boeken uitgegeven en voel me nog steeds bang, bloot en kwetsbaar als ik me er op voorbereid om een nieuw idee met de wereld te delen.’ In plaats van zichzelf te zien als een mislukkeling, helpt het haar om te denken in het onvolmaakte ‘goed genoeg te zijn’. Vallen kan gaan om grote, existentiële ervaringen waar persoonlijk falen aan de orde is (ik mislukte in mijn baan en moest opstappen), of kleine, alledaagse gebeurtenissen (mijn collega negeert mijn poging tot verbinding).

De valervaring roept allerlei lastige gevoelens en emoties op, zoals angst (hoe gaat dit aflopen), schaamte (ik faal, ik schiet tekort), machteloosheid (ik kan het niet aan) en boosheid (dat mij dit moet overkomen). Het confronteert met je eigen kwetsbaarheid. Dat is geen prettige plek om te zijn en dus zijn er allerlei manieren om je te verzetten. Ruzie maken is er een van, maar ook verzet, ontkennen of de schuld afschuiven.

Volgens Brown doorlopen mensen die sterk weer opstaan het volgende proces. Allereerst geven ze zich rekenschap van hun emoties over het vallen. Ze erkennen hun gevoelens en zijn nieuwsgierig naar wat er aan de hand is. Door dat proces aan te gaan, lopen ze hun ‘verzonnen verhaal’ binnen. Een tweede stap is om met dit verhaal aan de slag te gaan. Brown noemt dit er mee ‘stoeien’: eerlijk kijken naar je verhaal en ervan leren. Uitkomst van dit proces is dat we in staat zijn op een nieuwe wijze de ervaring te bezien en daarmee een moedige, kwetsbare, verruimde en nieuwe kijk te ontwikkelen.

Kwalitatief en persoonlijk onderzoeker

Brown noemt zichzelf ‘onderzoeker-verhalenverteller’, zij is een verklaard aanhanger van Grounded Theory Approach. Een kwalitatieve methode, waarbij het onderzoeksmateriaal bestaat uit verhalen van geïnterviewden. Elk verhaal doet er toe en helpt bij het vormen van hypothesen. Vervolgens worden alle verhalen getoetst op die vooronderstellingen. Op basis van die ervaringen wordt methodisch gezocht naar rode draden en thema’s, die een betekenisvol geheel vormen.

Kenmerkend voor Browns aanpak is daarnaast dat haar onderzoek sterk geworteld is in haar persoonlijke fascinatie met de door haar onderzochte thema’s. Ze is een geboren Texaanse van het ‘lock-and-load-type’ voor wie het stilstaan bij kwetsbaarheid bepaald niet vanzelfsprekend was. Die doorleefde worsteling en het kwalitatieve onderzoek vormen inmiddels een beproefde en interessante combinatie. Ook ‘Sterker dan ooit’ bevindt zich weer in een bijzonder niemandsland tussen de zelfhulpboeken met tips en suggesties voor persoonlijke groei en ‘harde’ wetenschapsliteratuur over persoonlijke verandering en leren. Brown schrijft soepel, met lichtheid en humor en dist een grote hoeveelheid persoonlijke, concrete en levendige verhalen op. Haar beelden en metaforen haalt ze even gemakkelijk uit boeken (zo beschrijft ze het ‘Omber’-fenomeen, geïnspireerd op een personage uit de Harrie Potterboeken), films (De Starwarssaga), het bedrijfsleven (Pixar), songteksten of haar eigen professionele en gezinsleven. Punt van kritiek kan zijn dat dit alles een overwegend Amerikaanse (lees: blijmoedige) toonzetting heeft, waarin een enkele keer enigszins hinderlijk het geloof doorschemert dat voor alles een oplossing is te vinden. Ook is het de vraag of dit boek aantrekkelijk is voor de gemiddelde mannelijke lezer. Het mannelijke deel van het schrijversduo van dit artikel, omschreef zowel de vorm als de inhoud als hier en daar rond, vrouwelijk en wollig. Dit leidt volgens hem af van de verder interessante thematiek en kerngedachten van dit boek.

Brown geeft een aantal praktische en soms originele tips, adviezen of methodes. Net als haar onderzoeksmethode zijn deze gestoeld op het principe van het onderzoeken van het eigen, persoonlijke verhaal. Wij zijn immers verhalenverzinners, stelt ze en daar mogen we meer gebruik van maken om lastige zaken onder ogen te zien. Een belangrijke eerste stap in het onder ogen zien van de ‘valervaring’ is wat zij noemt de ‘SEV’: de shitterige (of: de stormachtige) eerste versie. Dat is de versie waarbij je alle gevoelens, gedachten, emoties, lichamelijke sensaties en overtuigingen toelaat die je dwars zitten over een mislukking of vervelende ervaring. En die je vervolgens onopgesmukt en ongepolijst opschrijft in de vorm van een notitie, puntsgewijze opsomming, oftewel: een kort verhaal. Volgens Brown is dat een van de effectiefste manieren om je bewustzijn te vergroten over de ervaring, te leren over anderen en jezelf. In feite is het je verhaal onder ogen zien. ‘Dit proces gaat over het vastleggen van het verhaal dat jij jezelf over je val vertelt. Dat moet kwetsbaar en intiem voelen. Je intentie moet zijn dat je je nieuwsgierigheid, bewustzijn en groei wilt omarmen.’

In vervolg op de SEV suggereert Brown om te gaan ‘stoeien’ met dit verhaal en op zoek te gaan naar de achtergrond en de dieperliggende thematiek er van. Het gaat er om een verhouding te vinden tot het verhaal. Ze suggereert een checklist over thema’s als betrouwbaarheid, aansprakelijkheid, en niet-oordelen. De vragen die ze opwerpt zijn spannend en niet zomaar te beantwoorden en beogen om een nieuw perspectief te geven op het verhaal en de eigen rol daarin. Heb ik mijn eigen grenzen gerespecteerd? Heb ik de verantwoordelijkheid op me genomen? Hoe zit het met mijn integriteit en ruimhartigheid? De vragen zijn interessant als onderdeel van een persoonlijk leertraject, maar volgens Brown ook bruikbaar als houvast bij een collectief leerproces in een gezins- of organisatiesysteem.

Net als in haar eerdere werk valt in ‘Sterker dan ooit’ weer veel gecondenseerde praktische wijsheid te lezen over thema’s als schaamte en verwijt, vertrouwen en spijt. Nieuw is dat Brown nu ook aandacht besteed aan onder meer vergeving, ruimhartigheid en nostalgie.

Tegendraadseling

Het is onvermijdelijk dat dit boek aan het denken zet over je eigen verhaal. Dat gebeurde ons tijdens het lezen ook. Over eigen perfectionisme, uitstelgedrag en zelftwijfel: waarom ontstond deze recensie pas kort voor de deadline? Wilden we het te graag heel goed doen? Of was er iets anders onder ogen te zien? De antwoorden en het stoeien hiermee laten we over aan de verbeelding van de lezer. Interessanter zijn de uitdagingen die kwetsbaarheid, vallen en opstaan betekenen in het vak van begeleiding. Een vraag die in ons leeft na lezing van het boek, handelt over wat Brown noemt ‘tegendraadsheid’. Een ‘tegendraadseling’ is iemand die erkent dat er volop lastige en pijnlijke situaties zijn en die de noodzaak ziet om deze niet te vermijden maar aan te gaan en risico te nemen. Stellen wij als coaches ons wel tegendraads genoeg op jegens de organisatiecontexten waarin onze cliënten werken als we hen al te gretig willen helpen om beter te functioneren, hun prestatie te optimaliseren of om hen te helpen werkdruk te hanteren? Als we van onze cliënten verlangen dat zij zich kwetsbaar opstellen, doen we dat zelf dan wel voldoende? Proberen wij niet te vaak de goede, sterke begeleider te zijn? Waarmee we nalaten onze eigen worstelingen en kwetsbaarheid te delen en zo juist te weinig voor te leven dat vallen en opstaan er bij horen? En helpen we juist daarmee niet onbedoeld mee aan het in stand houden van een systeem dat al te eenzijdig gericht is op het streven naar het volmaakte en geen oog heeft voor de menselijke imperfectie, het falen, tekortschieten en het onvermogen?

 

Auteurs

Drs. A.E. Heerdink is psycholoog en werkt als docent aan de huisartsenopleiding van het UMCG en heeft een eigen coachpraktijk Ziel & Zin. E-mail: info@zielenzin.nl.

Drs. J.H. Brenninkmeijer is als zelfstandig adviseur werkzaam vanuit zijn eigen bedrijf Brenninkmeijer Organisatieontwikkeling. E-mail: info@brenninkmeijer-ontwikkeling.nl.

Gepubliceerd in het Tijdschrift voor Begeleidingskunde, 2016 (3).

 

[besproken]

Brené Brown (2015). Sterker dan ooit. De wijsheid van vallen en opstaan. Amsterdam: A.W. Bruna Uitgevers B.V. ISBN 978 94 005 0560 5.

Literatuur

Brené Brown (oorspronkelijk 2007). Gelukkig ben ik niet de enige. Maak van schaamte en kwetsbaarheid je kracht. (2014) Amsterdam: A.W. Bruna Uitgevers B.V. ISBN 978 94 005 0429 5.

Brené Brown (oorspronkelijk 2010). De moed van imperfectie. Laat gaan wie je denkt te moeten zijn. (2013) Amsterdam: A.W. Bruna Uitgevers B.V. ISBN 978 94 005 0349 6.

Brené Brown (oorspronkelijk 2012). De kracht van kwetsbaarheid. Heb de moed om niet perfect te willen zijn. (2013) Amsterdam: A.W. Bruna Uitgevers B.V. ISBN 978 94 005 0429 5.

TED talk: https://www.ted.com/talks/brene_brown_on_vulnerability

 

Over de auteur

Joris Brenninkmeijer

Joris is blogger, organisatieontwikkelaar en coach. Het thema van mislukking fascineert hem al sinds hij als schaker zijn eerste successen behaalde, onder meer als jeugdkampioen van Nederland. Het schaken leerde hem hoe moeilijk verliezen is, hoe lastig het is om een nederlaag onder ogen te zien en je fouten grondig te analyseren. Hetzelfde fenomeen ziet hij in zijn huidige werk als organisatieadviseur in de organisaties waar hij mee werkt. Het is vaak lastig open en eerlijk te zijn over je eigen fouten en er samen van te leren. Hij draagt er graag aan bij dat de sfeer en het klimaat zodanig worden, dat dat kwetsbare leergesprek kan ontstaan. Het is zijn waarneming dat succes en mislukken een wonderlijke en paradoxale samenhang hebben. Sinds hij zich bezighoudt met 'mislukking' gaat het hem professioneel gezien voor de wind. Op mislukkingskunst is hij dus voorlopig niet uitgekeken. Kijk voor meer over Joris op www.brenninkmeijer-ontwikkeling.nl

Laat een reactie achter

Close